Đàn ông nông nổi giếng khơi, đàn bà sâu sắc như cơi đựng trầu

Giếng khơi là gì? Cơi đựng trầu là gì? Tại sao người ta nói Đàn ông nông nổi giếng khơi đàn bà sâu sắc như cơi đựng trầu nghĩa là gì? Câu ca dao này phản ánh một góc nhìn dân gian xưa về tâm lý và trí tuệ của hai giới. Bản chất của câu nói này là một sự so sánh mang tính ẩn dụ rất cao.

Ý nghĩa câu “Đàn ông nông nổi giếng khơi, đàn bà sâu sắc như cơi đựng trầu”

Xét theo tư duy phong kiến “trọng nam khinh nữ”, câu này mang hàm ý ngợi ca tầm vóc trí tuệ của nam giới và hạ thấp phụ nữ:

Về đàn ông: Dù họ có lúc bốc đồng, nông nổi, suy nghĩ chưa thấu đáo (nông nổi) thì cái tầm, cái chí và cái hiểu biết của họ vẫn sâu rộng như lòng giếng khơi.

Về đàn bà: Dù có được khen là người khôn khéo, chín chắn, suy nghĩ kỹ càng (sâu sắc) đến đâu, thì cái sự sâu sắc đó cũng chỉ quanh quẩn nơi xó bếp, ngắn ngủi và giới hạn như lòng cái cơi đựng trầu.

Tại sao nói đàn ông nông nổi giếng khơi?

Giếng khơi là gì? Đây là loại giếng đào sâu vào lòng đất, dù có cạn nước thì lòng giếng vẫn rất sâu. “Nông nổi” ở đây không hẳn là hời hợt, mà là dù có ở trạng thái nông nhất của giếng khơi thì nó vẫn có một độ sâu nhất định mà người ngoài khó lòng chạm đáy ngay được.

Thời xưa, đàn ông được coi là trụ cột, là người gánh vác việc lớn, được học hành khoa cử và tiếp xúc với xã hội rộng lớn. Vì vậy, người xưa quan niệm:

Ngay cả khi người đàn ông có những lúc sai lầm, bốc đồng hay hành động nông nổi nhất, thì cái nền tảng kiến thức, tầm vóc và chí hướng của họ vẫn có một “độ sâu” nhất định.
Cái “nông” của giếng khơi bản chất vẫn là sâu. Người ngoài nhìn vào tưởng là họ cạn nghĩ, nhưng thực chất bên dưới vẫn thăm thẳm, khó lòng một sớm một chiều mà thấu hiểu hết được.

Đàn bà sâu sắc như cơi đựng trầu nghĩa là gì?

Vế đối này chính là điểm mấu chốt tạo nên sự tranh luận nhiều nhất trong câu ca dao.

Cơi đựng trầu là gì? Là một vật dụng nông, lòng đĩa rất cạn, dùng để đựng trầu cau. “Sâu sắc” ở đây được ví với lòng cái cơi – nghĩa là dù có cố gắng làm cho sâu sắc đến mấy thì giới hạn của nó cũng chỉ như cái cơi đựng trầu, nhìn một cái là thấy ngay đáy.

Cơi đựng trầu là cái khay gỗ hoặc đồng để các cụ bà đựng trầu cau, vôi, vỏ. Bản chất của cái cơi là rất nông, lòng đĩa phẳng và cạn. Khi đặt hình ảnh “sâu sắc” đi liền với “cơi đựng trầu”, ông cha ta ngày xưa đã dùng một nghệ thuật đảo ngữ và ẩn dụ cực kỳ sắc sảo để châm biếm:

Khen mà hóa chê: Khen phụ nữ “sâu sắc” nhưng lại ví với “cơi đựng trầu” nghĩa là cái sâu sắc đó có giới hạn, nhìn một cái là thấu tận đáy.
Định kiến xã hội: Thời xưa, phụ nữ ít được đi học, không được can dự việc triều chính hay kinh bang tế thế, quanh năm chỉ quẩn quanh xó bếp, dệt vải, nuôi con. Vì thế, người xưa cho rằng dù họ có thông minh, sắc sảo đến mấy thì cái tầm nhìn cũng chỉ gói gọn trong gia đình, không thể rộng lớn được.

Đàn bà sâu sắc như cơi đựng trầu đã “lỗi thời”?

Nói một cách sòng phẳng và khách quan: Xét về mặt giá trị định kiến, câu ca dao này đã hoàn toàn lỗi thời; nhưng xét về góc độ tâm lý học và nghệ thuật ẩn dụ, nó lại chưa bao giờ cũ.

Để thấy rõ tại sao câu nói này vừa lỗi thời, vừa có những giá trị đến tận ngày nay thì văn thám tử thám tử TPHCM chúng tôi sẽ phân tích như sau:

Tại sao nói câu này đã lỗi thời?

Bản chất gốc của câu ca dao này ra đời trong xã hội phong kiến – nơi hệ tư tưởng “Trọng nam khinh nữ” và “Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu”. Vì vậy, nó mang nặng tính áp đặt giới:

– Tầm nhìn không còn bị giới hạn bởi giới tính: Ngày xưa, phụ nữ bị bó buộc nơi xó bếp với cái cơi trầu, góc sân, khoảng trời của họ chỉ bằng bàn tay. Còn ngày nay, phụ nữ làm chủ doanh nghiệp, chính trị gia, nhà khoa học, luật sư, thám tử… Họ nắm giữ những dữ liệu vĩ mô, tư duy chiến lược sắc bén và quản trị những hệ thống phức tạp. Cái “cơi đựng trầu” ngày xưa giờ đã thành đại dương.

– Đàn ông không nghiễm nhiên là “giếng khơi”: Thực tế chứng minh, không phải cứ mang giới tính nam thì góc nhìn sẽ sâu rộng. Xã hội hiện đại không thiếu những người đàn ông tư duy ngắn hạn, bốc đồng, sa đà vào tệ nạn hoặc có những quyết định “nông nổi” phá nát cả gia cơ.

Xét trên phương diện đánh giá năng lực và vị thế xã hội, câu ca dao này đã quá cũ kỹ và không còn giá trị làm thước đo.

Tại sao câu này vẫn đáng chiêm nghiệm?

Dù góc nhìn phong kiến đã chết, nhưng nếu bóc tách câu nói này dưới góc độ tâm lý học hành vi và cách bộc lộ cảm xúc, nó lại mô tả cực kỳ chính xác sự khác biệt giữa hai giới:

1. Đàn ông nông nổi giếng khơi: Sự im lặng thăm thẳm

Cửa miệng phẳng lặng, đáy sâu hút: Đàn ông khi gặp áp lực, khủng hoảng hay thậm chí là khi họ đang có những tính toán sai lầm (nông nổi), họ rất ít khi than vãn hay phơi bày ra ngoài. Bề ngoài họ có thể tỏ ra dửng dưng, vô tâm, nhưng bên trong là một thế giới nội tâm đóng kín, tự gánh vác, đầy góc khuất khó lường như lòng giếng khơi.

Hậu quả của sự bốc đồng: Đàn ông một khi đã làm liều hay chọn sai đường, cái sự “nông nổi” đó thường để lại hậu quả sâu hoắm, sập bẫy là kéo theo cả một hệ lụy lớn, giống như người đi đường sẩy chân ngã xuống giếng sâu.

2. Đàn bà sâu sắc như cơi đựng trầu: Sự phơi bày, dễ thấu cảm

Mọi thứ phơi bày trên mặt đĩa: Phụ nữ dù có thông minh, sâu sắc, có dùng bao nhiêu “mưu kế” hay tâm tư đi chăng nữa, thì xu hướng tự nhiên của họ vẫn là chia sẻ và bộc lộ. Họ muốn được lắng nghe, muốn người khác hiểu được cảm xúc của mình.

Khi người phụ nữ giận dỗi, tổn thương hay tính toán, họ thường biểu hiện ra lời nói, nước mắt hoặc hành vi. Đối với một người đàn ông có trải nghiệm, tâm tư của phụ nữ thực ra rất dễ đoán, dễ thấu hiểu và “nông” như cái cơi trầu – không phải vì họ dại dột, mà vì họ sống bản năng, chân thành và không thích che giấu sự tổn thương dưới đáy sâu lạnh lẽo.

Câu ca dao này đã lỗi thời nếu dùng nó để hạ thấp phụ nữ hay ngợi ca đàn ông một cách mù quáng. Nhưng nó sẽ luôn tồn tại như một bài học thú vị về mặt nhân sinh: Đàn ông hãy cẩn trọng với cái “giếng khơi” của mình – đừng để sự bảo thủ và im lặng của bản thân trở thành cái hố sâu nuốt chửng mọi thứ; còn phụ nữ, sự “sâu sắc” bộc lộ rõ ràng như chiếc cơi trầu đôi khi lại chính là vũ khí giúp họ giữ được sự thuần khiết, kết nối và thấu cảm trong các mối quan hệ.